Yabancılar Hukuku

Yabancılar Hukuku Kapsamında İkamet İzni Çeşitleri ve Şartları

Türkiye’de vize veya vize muafiyeti süresinden daha uzun süre kalmak isteyen yabancıların, devletin ilgili makamlarından ikamet izni (oturma izni) alması yasal bir zorunluluktur. Yabancılar hukuku kurallarının temelini oluşturan 6458 sayılı Kanun, yabancıların Türkiye’de bulunuş amaçlarına göre farklı ikamet izni türleri belirlemiştir. İkamet izni olmadan ülkede kalınan süreler “kaçak” statüsünde değerlendirilir ve para cezası ile sınır dışı işlemlerine yol açar.

En çok başvurulan ikamet izni türleri ve yasal şartları şunlardır:

• Kısa Dönem İkamet İzni: Turistik amaçla gezecekler, ticari görüşme yapacaklar veya Türkiye’de gayrimenkulü (ev, arsa) bulunan yabancılar için düzenlenir. Yabancılar hukuku uygulamasında en yaygın olan bu izin, genellikle bir veya iki yıllık sürelerle verilir.

• Aile İkamet İzni: Türk vatandaşlarının veya yasal oturma izni olan yabancıların; yabancı eşlerine ve 18 yaşından küçük yabancı çocuklarına verilen izindir. Temel amacı aile birliğini korumaktır ve her defasında en fazla üç yıllık süreyle düzenlenir.

• Öğrenci İkamet İzni: Türkiye’deki üniversitelerde ön lisans, lisans, yüksek lisans veya doktora eğitimi alacak yabancılara verilir. Öğrencinin eğitim süresi boyunca geçerlidir; eğitim bittiğinde bu iznin yasal geçerliliği de sona erer.

• Uzun Dönem İkamet İzni: Türkiye’de kesintisiz olarak en az sekiz (8) yıl yasal ikamet izniyle kalmış olan ve kanundaki gelir şartlarını taşıyan yabancılara süresiz olarak tahsis edilir. Bu izne sahip olanlar, yabancılar hukuku çerçevesinde Türk vatandaşlarına tanınan hakların büyük bir kısmından yararlanma imkanı bulur.

Yabancılar Hukuku ve Çalışma İzni Alma Süreçleri

Yabancı uyruklu kişilerin Türkiye’de yasal olarak bir işyerinde çalışabilmesi, 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu ile sıkı kurallara bağlanmıştır. Yabancılar hukuku sistemi, yerli işgücünü korumak ve kayıt dışı (kaçak) çalışmayı önlemek için bu yetkiyi Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’na vermiştir. Kaçak yabancı çalıştıran işverenlere çok yüksek idari para cezaları kesilmektedir.

Çalışma izni almak için bilinmesi gereken temel kurallar şunlardır:

• İşveren Üzerinden Başvuru: Çalışma izni başvurularını yabancının bizzat kendisi yapamaz. Başvuruyu, o yabancıyı çalıştıracak olan şirket veya işveren yapmak zorundadır. Yabancılar hukuku kuralları gereği, çalışma izni talep edilen her bir yabancı için o işyerinde en az beş (5) Türk vatandaşının sigortalı olarak çalışıyor olması katı bir yasal şarttır.

• Süre Sınırları: İlk başvurularda çalışma izni genellikle bir (1) yıl süreli verilir. Yabancı aynı işyerinde çalışmaya devam ederse, bu süre önce iki yıl, sonra üç yıl olarak uzatılabilir.

• İkamet İzni Yerine Geçmesi: Geçerli bir çalışma izni, yasal olarak ikamet izni (oturma izni) yerine de geçer. Yani çalışma izni alan bir yabancının, ayrıca gidip oturma izni almasına kesinlikle gerek yoktur. Ancak çalışma izni iptal edilirse, oturma hakkı da doğrudan sona erer.

Sınır Dışı (Deport) Kararları ve İptal Davası Aşamaları

Devletin; kamu düzeni, güvenliği veya sağlığı açısından tehlike oluşturan yabancıları ülke dışına çıkarma işlemine sınır dışı (deport) kararı denir. Yabancılar hukuku pratiğinde bireylerin en çok mağduriyet yaşadığı alan, valilikler tarafından alınan bu kararlardır. Sınır dışı işlemi, kişinin temel haklarına doğrudan bir müdahale olduğu için yasal itiraz yolları açıktır.

Sınır dışı edilme sebepleri ve yargısal süreç şu şekilde işler:

• Sınır Dışı Sebepleri: Vize veya oturma izni süresini ihlal etmek, Türkiye’de çalışma izni olmadan kaçak çalışmak, sahte belge kullanmak veya bir suça karışmak temel sınır dışı edilme nedenleridir.

• 7 Günlük Hak Düşürücü Süre: Sınır dışı kararı yabancıya tebliğ edildiği (bildirildiği) andan itibaren, yabancılar hukuku gereğince tam yedi (7) gün içinde İdare Mahkemesinde iptal davası açılması mutlak bir zorunluluktur. Bu yedi günlük yasal süre kaçırılırsa, sınır dışı kararı kesinleşir ve itiraz hakkı kaybolur.

• Sınır Dışının Durması: Bu yedi günlük süre içinde İdare Mahkemesine dava açılması, yabancılar hukuku kuralı gereğince sınır dışı işlemini dava bitene kadar otomatik olarak durdurur. Yabancı, dava süresince Türkiye’de kalmaya devam eder. Ancak terör şüphesi gibi çok istisnai durumlarda dava açmak sınır dışı işlemini durdurmaz.

İdari Gözetim Kararı ve Yabancılar Hukuku Çerçevesinde İtiraz Yolları

Hakkında sınır dışı kararı alınan yabancılardan; kaçma veya kaybolma ihtimali bulunanlar, Türkiye’ye kaçak yollarla girenler veya sahte kimlik kullananlar, valilik kararıyla Geri Gönderme Merkezlerinde (GGM) gözetim altına alınır. Buna idari gözetim denir. Kişinin özgürlüğünü kısıtlayan en ağır yabancılar hukuku tedbirlerinden biri olduğu için sıkı sürelere ve mahkeme denetimine tabidir.

İdari gözetim sürecinde yasal haklar şunlardır:

• En Fazla Gözetim Süresi: Bir yabancı, Geri Gönderme Merkezinde en fazla altı (6) ay tutulabilir. Yabancının ülkesinden pasaportunun gelmemesi gibi durumlarda bu süre en fazla altı (6) ay daha uzatılabilir. Kısacası, idari gözetim süresi hiçbir şartta toplam on iki (12) ayı geçemez.

• Sulh Ceza Hakimliğine Başvuru: İdari gözetim kararının haksız olduğunu düşünen yabancı veya yasal temsilcisi, kararın kaldırılması için Sulh Ceza Hakimliğine başvurabilir. Yabancılar hukuku mevzuatına göre hakim, bu itirazı beş (5) gün içinde inceleyerek kesin bir karara bağlamak zorundadır.

• İmza Şartı (Alternatif Yükümlülük): Hakim kararıyla idari gözetimi kaldırılan yabancı serbest bırakılırken tamamen denetimsiz bırakılmaz. Yabancıya; belirli aralıklarla karakola veya göç idaresine gidip imza atma (bildirimde bulunma) zorunluluğu getirilir.

Yabancılar Hukuku Çerçevesinde Türk Vatandaşlığının Kazanılması

Bir yabancının Türkiye Cumhuriyeti ile kurabileceği en güçlü hukuki bağ, Türk vatandaşlığını kazanmasıdır. Ancak sonradan vatandaşlık kazanmak, yabancı için mutlak bir hak değildir; devletin onayına ve kanunla belirlenmiş çok sıkı şartlara bağlıdır. Yabancılar hukuku, bu sürecin şeffaf ve belirli kurallar dahilinde yürümesini sağlar.

Vatandaşlık alma yolları ve temel şartları şunlardır:

• Genel Yoldan Vatandaşlık: Türkiye’de kesintisiz olarak en az beş (5) yıl oturma veya çalışma izniyle yaşamış, yeterli düzeyde Türkçe konuşabilen ve kendisini geçindirecek bir işi olan yabancılar başvuru yapabilir. Başvurunun onaylanması için kişinin milli güvenlik ve kamu düzeni açısından hiçbir tehlike oluşturmaması şarttır.

• Yatırım Yoluyla (İstisnai) Vatandaşlık: Ülke ekonomisine katkı sağlayanlara tanınan hızlı bir yoldur. Güncel yabancılar hukuku kurallarına göre; en az 400.000 Amerikan Doları değerinde bir evi tapuda “üç yıl satılamaz” şerhiyle satın alanlar veya Türk bankalarına 500.000 Amerikan Doları yatırıp üç yıl çekmeyen yabancılar, ilgili bakanlıkların onayıyla istisnai olarak Türk vatandaşı olabilirler.

• Evlilik Yoluyla Vatandaşlık: Bir Türk vatandaşı ile evlenen yabancılar, hemen vatandaş olamazlar. Evliliğin üzerinden en az üç (3) yıl geçmiş olması gerekir. Devlet, bu üç yılın sonunda evliliğin gerçek bir aile kurmak amacıyla mı yapıldığını, yoksa sadece vatandaşlık almak için (anlaşmalı evlilik) mi yapıldığını detaylı bir şekilde araştırır. Gerçek bir evlilik olduğuna kanaat getirilirse vatandaşlık başvurusu onaylanır.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Yabancılar Hukuku Kapsamında Türkiye’de Doğan Yabancı Uyruklu Çocuk Doğrudan Türk Vatandaşı Olur Mu?

Hayır, otomatik olarak Türk vatandaşı olmaz. Yabancılar hukuku ve Türk Vatandaşlığı Kanunu sistemimizde kural olarak “toprak esası” (doğum yeri) değil, “soybağı esası” (kan bağı) geçerlidir. Yani, anne ve babası yabancı uyruklu olan bir çocuk, Türkiye sınırları içerisinde doğmuş olsa bile kendi anne ve babasının vatandaşlığını alır. Bu kuralın yasadaki tek istisnası vatansızlık durumudur. Eğer çocuk, anne ve babasının vatansız olması (hiçbir ülkenin vatandaşı olmaması) veya milli kanunları gereği kendi ülkelerinin vatandaşlığını kazanamaması durumunda Türkiye’de doğmuşsa, ancak o zaman doğumuyla birlikte doğrudan Türk vatandaşı sayılır. Bunun dışındaki tüm hallerde doğum tek başına vatandaşlık hakkı vermez.

Turistik Vizeyle Gelen Bir Yabancı Gayrimenkul Satın Alıp Oturma İzni Alabilir Mi?

Evet, alabilir. Türkiye, yabancıların mülk edinmesi konusunda mütekabiliyet (karşılıklılık) şartını büyük ölçüde esnetmiştir. Cumhurbaşkanlığı tarafından belirlenen ülke vatandaşları, Türkiye’de ev, arsa veya işyeri satın alabilmektedir. Yabancılar hukuku kuralları gereği, satın alınan taşınmazın askeri yasak bölgeler ve güvenlik bölgeleri dışında kalması mutlak bir şarttır. Yabancı uyruklu kişi tapusunu aldıktan sonra, bu tapuya dayanarak “kısa dönem ikamet izni” başvurusunda bulunabilir. Ancak bu başvurunun onaylanması için, satın alınan gayrimenkulün konut amaçlı olması ve yabancının bu konutu bizzat kullanması gerekmektedir. İlgili değerleme sınırlarının karşılanması halinde yabancıya her defasında birer yıllık oturma izni verilir.

Çalışma İzni Olmayan Bir Yabancı Türkiye’de Şirket Kurabilir Mi?

Kurabilir ancak yönetemez. Türk Ticaret Kanunu ve yabancılar hukuku mevzuatı, yabancı girişimcilerin Türkiye’de sermaye şirketi (Limited veya Anonim Şirket) kurmasını veya kurulu bir şirkete hissedar (ortak) olmasını tamamen serbest bırakmıştır. Bir yabancının sadece şirkete para koyarak ortak olması için oturma veya çalışma iznine ihtiyacı yoktur. Ancak, işin hukuki boyutu şirketin yönetimine gelince değişir. Yabancı ortak eğer Türkiye’de kalarak kurduğu şirketi bizzat yönetecekse (örneğin şirket müdürü olarak imza yetkilisi olacaksa), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’ndan mutlaka çalışma izni almak zorundadır. Çalışma izni olmadan şirket yönetmek yasalara aykırıdır.

Sınır Dışı (Deport) Edilen Bir Yabancı Türkiye’ye Tekrar Ne Zaman Girebilir?

Bu durum, sınır dışı edilme sebebine ve ihlalin ağırlığına göre değişiklik gösterir. Yabancılar hukuku sisteminde, sınır dışı kararı verilen yabancılar hakkında eş zamanlı olarak “Türkiye’ye giriş yasağı” da konulur. Vize süresini kısaca aşmak gibi hafif ihlallerde giriş yasağı 1 aydan başlayıp 5 yıla kadar sürebilir. Ancak yabancı, kamu güvenliğini tehdit etmişse, sahte belge düzenlemişse veya terör örgütleriyle bağlantısı tespit edilmişse bu yasak 10 yıla kadar, hatta istisnai hallerde ömür boyu uygulanabilir. Giriş yasağı süresi dolmadan yabancının Türkiye’ye normal yollarla girmesi mümkün değildir; ancak çok acil sağlık veya ailevi durumlarda idareden özel “meşruhatlı vize” talep edilebilir.

Vize İhlali Yapan (Kaçak Kalan) Yabancı Çıkışta Ceza Öderse Sınır Dışı Edilir Mi?

Türkiye’de vize veya oturma izni süresini ihlal ederek “kaçak” duruma düşen yabancılar, ülkeden kendi istekleriyle ayrılmak üzere sınır kapılarına gittiklerinde karşılarına para cezası çıkar. Yabancılar hukuku uygulamalarına göre, eğer yabancı ihlal ettiği sürenin para cezasını sınır kapısında peşin olarak öderse, kendisine genellikle uzun süreli giriş yasağı veya deport kararı uygulanmaz; buna “şartlı çıkış” denir. Ancak yabancı cezayı ödemeyi reddederse veya cezayı ödeyecek maddi durumu yoksa, çıkış işlemi yapılır fakat hakkında doğrudan 1 yıldan 5 yıla kadar Türkiye’ye giriş yasağı konulur. İhlal süresinin çok uzun olduğu durumlarda ise ceza ödense dahi idare belli bir süre giriş yasağı uygulama hakkını saklı tutar.

Sonuç

Uluslararası göçün ve sınır aşan insan hareketliliğinin tarihin en yüksek seviyelerine ulaştığı günümüzde, yabancılar hukuku sadece devletin egemenlik haklarını koruyan değil, aynı zamanda yabancıların temel insani haklarını yasal bir güvenceye kavuşturan hayati bir hukuk disiplinidir. Kendi vatandaşı olmadığı bir ülkede yaşamak, çalışmak veya eğitim görmek isteyen her birey, misafir olduğu ülkenin kamu düzenine ve idari kurallarına eksiksiz uymakla yükümlüdür. Vize sürelerinin ihlal edilmesi, kaçak çalışma yollarına başvurulması veya oturma izni başvurularında sahte evrak sunulması, yabancı uyruklu kişiler için telafisi oldukça güç olan sınır dışı etme, idari gözetim altına alınma ve uzun süreli giriş yasakları gibi ağır yaptırımlarla sonuçlanmaktadır.

Yasal kalış haklarının kaybedilmemesi için yabancıların; ikamet izni uzatma başvurularını süreleri dolmadan önce yapmaları, çalışma izni olmadan hiçbir ticari faaliyette veya hizmet akdinde bulunmamaları ve adres değişikliklerini ilgili nüfus ve göç idarelerine zamanında bildirmeleri büyük önem taşır. Haksız yere tesis edildiği düşünülen sınır dışı veya idari gözetim kararlarında ise yasaların tanıdığı yedi (7) günlük ve beş (5) günlük çok kısa hak düşürücü itiraz sürelerinin kaçırılmaması, adaletin tesis edilebilmesi için tek yoldur. Sonuç itibarıyla, yabancılar hukuku kurallarının bilinmesi ve bu kurallara harfiyen uyulması, Türkiye’de yabancı olarak bulunmanın ve anayasal haklardan sorunsuz bir biçimde yararlanmanın en temel yasal anahtarıdır.